Η Αθήνα κατά την Ελληνιστική περίοδο

Χαράλαμπος Μπούρας
Αρχιτέκτων, Καθηγητής Ε.Μ.Π.

Η Αθήνα, χωρίς αμφιβολία, ήταν το πιο σπουδαίο κέντρο πολιτισμού της κλασικής περιόδου του αρχαίου κόσμου. Αργότερα, κατά τα Ελληνιστικά χρόνια, παρά τη μείωση της σημασίας της έναντι νέων πολιτικών δυνάμεων και νέων πολιτιστικών εστιών, δεν έπαψε να είναι μια σημαντική πόλη και ένα κέντρο με οντότητα και σοβαρή καλλιτεχνική ακτινοβολία. Στον νέο ελληνισμό που προέκυψε από τις εκστρατείες του Μεγάλου Αλεξάνδρου, η πόλη προβαλλόταν από την κληρονομιά της. Η εξέταση της πολεοδομίας, της αρχιτεκτονικής και της τέχνης της κατά την εποχή αυτή παρουσιάζει –ανάμεσα στα άλλα και για τους δύο παραπάνω λόγους– ξεχωριστό ενδιαφέρον.

Για το θέμα αυτό υπάρχει μια αυτοδύναμη επιστημονική συνθετική μελέτη σχεδόν τριαντακονταετίας. Είναι το αντίστοιχο κεφάλαιο στο πολύτιμο έργο του Γιάννη Τραυλού για την πολεοδομική εξέλιξη των Αθηνών. Το θέμα ωρίμασε και πολλές λεπτομέρειές του διευκρινίσθηκαν έκτοτε, πάλι χάρη στον Τραυλό με την έκδοση του Bildlexikon για την αρχαία Αθήνα, στα 1971. Η εικόνα βελτιώθηκε τοπικά μόνον, για τον χώρο της Ελληνιστικής Αγοράς, με τις μικρές επιστημονικές συνθέσεις στα βιβλία των Thompson-Wykerley το 1972 και προσφάτως του John Camp.

Το νέο υλικό που μπορεί να αυξήσει τις γνώσεις μας για την Ελληνιστική Αθήνα είναι τα αρχαιολογικά ευρήματα των τελευταίων 17 ετών, του χρονικού δηλαδή διαστήματος που μας χωρίζει από το λεξικό του Τραυλού. Πρόκειται για το προϊόν ανασκαφών αφενός συστηματικών, κυρίως στην Αγορά και δημοσιευμένων στην Hesperia, και αφετέρου τυχαίων, σ' όλη την έκταση της πόλεως, δημοσιευμένων στα Χρονικά του Αρχαιολογικού Δελτίου. Η ατελής ακόμη ερμηνεία, χρονολόγηση και συσχέτιση των ευρημάτων αυτών δυσχεραίνει την άμεση αξιοποίησή τους σε μια νέα σύνθεση για την πολεοδομία και την αρχιτεκτονική της πόλεως. Αντιθέτως, μερικές πρόσφατες μελέτες που ερμηνεύουν κάποια γνωστά μνημεία είναι πολύ ευπρόσδεκτες προς τον σκοπό αυτό.

Η κατά σύμβαση έναρξη της Ελληνιστικής περιόδου το 323 π.Χ. στην αθηναϊκή ιστορία αφήνει εκτός των ορίων της τον ρήτορα Λυκούργο και τα πολυάριθμα έργα που πραγματοποιήθηκαν εδώ στις μέρες του. Ως κάτω όριο της περιόδου θα πρέπει να αποδεχθούμε, όπως προτείνει από παλιά και ο Τραυλός, το 86 π.Χ. κατά το οποίο η πόλη λεηλατήθηκε και υπέστη σοβαρές ζημιές από τον Σύλλα.

Αλλά εδώ το θέμα δεν είναι τόσο να βελτιώσουμε την εικόνα της ελληνιστικής πόλεως πλουτίζοντάς την με νέες άμεσες ή έμμεσες πληροφορίες, όσο το να εξετάσουμε αν αυτή συμμετέσχε στο νέο ύφος της εποχής των διαδόχων. Σε ποιο βαθμό δηλαδή η Αθήνα υιοθέτησε στην πολεοδομία και στην αρχιτεκτονική της τις τρέχουσες τότε ιδέες για το κτισμένο περιβάλλον, αν υπήρξε σε κάτι πρωτοπόρος κατά το διάστημα αυτό και, τέλος, πώς μπορούν να ερμηνευθούν ιστορικά τα αρχιτεκτονικά και τα καλλιτεχνικά φαινόμενα που εκδηλώθηκαν τότε εδώ. 

ΠΟΛΕΟΔΟΜΙΚΑ

Η Αθήνα κράτησε ως το τέλος του αρχαίου κόσμου το παλαιό, δυναμικά δημιουργημένο από την αρχαϊκή και την κλασική περίοδο, ακανόνιστο πολεοδομικό της σχέδιο. Οι γνώσεις μας για το σχέδιο αυτό είναι περιορισμένες, πλην όμως οι γενικές αρχές από τις οποίες προέκυψε είναι φανερές. Ο αρχικός πυρήνας ήταν η Ακρόπολη. Κάποιοι κύριοι δρόμοι ξεκινούσαν από την είσοδό της, καθώς και από τον δρόμο που άμεσα την περιέβαλλε, για να καταλήξουν ακτινωτά χαραγμένοι στις πύλες των τειχών, αφήνοντας και κάποιους ελεύθερους χώρους, ο σπουδαιότερος από τους οποίους ήταν η Αγορά. Οι αλλαγές που πραγματοποιήθηκαν στα Ελληνιστικά χρόνια ήταν, όπως θα δούμε, περιορισμένες. Η πόλη διατήρησε τότε το παλιό όριο των τειχών της, τις ίδιες πύλες στις οποίες κατέληγαν οι δρόμοι και τις ίδιες παλιές της γειτονιές. Τη μορφή του πολεοδομικού τους ιστού με τα σκόλια δρομάκια και τη συσσώρευση των γύρω κατοικιών τη γνωρίζομε κάπως από παλιές ανασκαφές, όπως του λόφου των Μουσών ή του Αρείου Πάγου, αλλά και από νεώτερες. Υπάρχουν ενδείξεις ότι η αδράνεια σε μεταβολές του κτισμένου περιβάλλοντος ήταν μεγάλη και ότι οι επισκευές παλαιών, της κλασικής περιόδου, κτηρίων αποτελούσαν συνήθη πρακτική στα ελληνιστικά χρόνια. Την απροθυμία αυτή των Αθηναίων για ριζικές μεταβολές θα μπορούσε κανείς να την αποδώσει στις οικονομικές δυσχέρειες της εποχής, δεν θα ήταν όμως λάθος να τη δει και ως μια έκφραση συντηρητισμού και προσκολλήσεως στα δεδομένα της μεγάλης και παραγωγικής εποχής η οποία προηγήθηκε. Στα ελληνιστικά χρόνια, λόγου χάρη, δεν διατηρούνται μόνον τα μεγάλα και επίσημα ιερά του Άστεως αλλά και τα μικρά τοπικής σημασίας –όπως για παράδειγμα της Αγλαύρου–, ανανεώνεται η λατρεία εντοπίων θεοτήτων και ηρώων και αναδεικνύεται η λατρεία νέων.

Οι μεταβολές, με την έννοια των εκτεταμένων καταστροφών και της υποβαθμίσεως της αρχιτεκτονικής, φαίνεται ότι αφορούν πολύ περισσότερο την ύπαιθρο και οφείλονται στις πολεμικές επιχειρήσεις γύρω από την πόλη κατά τον 3ο αι. π.Χ.

Μια γενική εντύπωση των περιοχών κατοικίας της πόλεως με προφανή τα μειονεκτήματα της παλαιότητάς της μας δίνει το πασίγνωστο χωρίον του Ψευδο-Δικαιάρχου για την ελληνιστική Αθήνα. Στην ίδια όμως την περιγραφή, ευθύς μετά, γίνεται λόγος και για τα εντυπωσιακά της μνημεία στα οποία κατά κύριο λόγο οφείλαμε να στρέψουμε την προσοχή μας.

Στη γενικευμένη, όπως φαίνεται, τάση των πόλεων της Ελληνιστικής εποχής αφενός για κανονικότητα –ένταξη, δηλαδή, των κτηρίων και των ελεύθερων χώρων σε ένα σύστημα ορθογωνίων αξόνων– και αφετέρου για μεγάλους σε πλάτος και μήκος δρόμους πλαισιωμένους από χρηστικά κτήρια, η πόλη των Αθηνών, παρά τις εγγενείς δυσκολίες του ακανόνιστου γενικού της σχεδίου, φαίνεται ότι ανταποκρίθηκε ικανοποιητικά. Τον εκσυγχρονισμό της αυτόν τον οφείλει σε γενναίες ξένες δωρεές, πλην όμως είναι φανερό ότι υπήρχαν οι προθέσεις και τα προγράμματα προς τούτο από την ίδια την πόλη.

Εικόνα 1Η περίπτωση της Αγοράς είναι η πιο γνωστή. Οι συστηματικές ανασκαφές και δημοσιεύσεις της Αμερικανικής Σχολής μάς βοηθούν να παρακολουθήσουμε την εξέλιξή της. Η πελώρια μέση στοά χώρισε δραστικά περί το 180 π.Χ. την Αγορά στα δύο, αυτονομώντας αυτό που ονομάστηκε south square και είχε εμπορικό χαρακτήρα από τον υπόλοιπο χώρο που διατήρησε τις κοινωνικές και πολιτικές του χρήσεις. Ανταποκρίθηκε έτσι στο παλιό αριστοτέλειο αίτημα διακρίσεως μιας αγοράς για τους πολίτες και μιας άλλης για τους εμπόρους. Η μέση στοά είχε σαφέστατο τον προσανατολισμό από βορρά προς νότο και έκλεινε τον κοινόχρηστο χώρο της Αγοράς προς τα νότια. Την πρόθεση για κανονικότητα πιστοποιούν αφενός η κατεδάφιση της παλιότερης νότιας στοάς Ι, προκειμένου η διάδοχός της νότια στοά II να γίνει παράλληλη της μέσης, και αφετέρου η ανέγερση, είκοσι χρόνια αργότερα, της στοάς του Αττάλου (Εικόνα 1) με τον άξονα αυστηρά κάθετο σ' αυτόν της μέσης. Η ολοκλήρωση των ελληνιστικών προγραμμάτων, ακόμα αργότερα, φαίνεται ότι έδωσε στον κοινόχρηστο χώρο της Αγοράς ένα σχήμα σχεδόν κανονικό περιβαλλόμενο εξ ολοκλήρου από κιονοστοιχίες, με φυγές ανάμεσα στα κτήρια. Κράτησε έτσι πολλά από τα κλασικής εποχής κτήριά της, προσαρμόστηκε όμως και στο γενικότερο αίτημα για κανονικότητα. Οι εύστοχες παρατηρήσεις του Onians για την ύπαρξη και άλλων σχέσεων αξόνων στην αθηναϊκή αγορά επιβεβαιώνουν τις θεωρητικές προθέσεις της εποχής.

Στο πνεύμα των ελληνιστικών πολεοδομικών λύσεων φαίνεται ότι ανήκε και η οδός που ένωνε το Δίπυλον με την Αγορά, η αναφερόμενη και ως «Δρόμος». Όψιμες σχετικά πληροφορίες του Παυσανία και του Ιμέριου μάς πείθουν ότι είχε πλάτος 20 μ. και πλαισιωνόταν από στοές με εμπορικό χαρακτήρα, το γυμνάσιο του Ερμού, το ιερό του Διονύσου Μελπομένου, το μεγάλο ανάθημα του Ευβουλίδη και πλήθος αγαλμάτων. Δυστυχώς, η αρχαιολογική μαρτυρία είναι πολύ φτωχή και οι αναπαραστάσεις τελείως σχηματικές. Αλλά και η χρονολόγηση του συνόλου είναι κάπως αόριστη: σε έναν δρόμο ασφαλώς πολύ παλαιότερο (δεδομένου ότι ήταν μέρος της πορείας της πομπής των Παναθηναίων) οι στοές χρονολογούνται μετά το 86 π.Χ., αν και το υλικό τους είχε ξαναχρησιμοποιηθεί, ίσως στην ίδια θέση. Αλλά το σπουδαίο ανάθημα του Ευβουλίδη μαρτυρεί τη σημασία του όλου συγκροτήματος κατά τα ελληνιστικά χρόνια.

Αόριστες είναι ακόμα οι αρχαιολογικές μαρτυρίες για ένα άλλο συγκρότημα στωικών κτηρίων που δημιουργήθηκε στα ελληνιστικά χρόνια βορείως της Ακροπόλεως, στην άμεση γειτονιά του Ωρολογίου του Κυρρήστου και του Αγορανομείου. Πρόκειται για τη διώροφη στοά, της οποίας τα μέλη χρησιμοποιήθηκαν πολύ αργότερα για την επισκευή στο εσωτερικό του Παρθενώνος και μια άλλη παρόμοιά της, διατεταγμένη παράλληλα και λίγο βορειότερα, η οποία υποθέτουν ότι ταυτίζεται με τη στοά του Ρωμαίου, τη γνωστή από την επιγραφή της. Και οι δύο στοές ήταν όμοιες στιλιστικά με του Αττάλου και του Ευμενούς. Αν και είναι πολύ νωρίς για συμπεράσματα, είναι βέβαιο ότι ένα ακόμα συγκρότημα χρηστικών κτηρίων ορθογωνικού σχηματισμού ενσωματώθηκε στον πολεοδομικό ιστό των Αθηνών κατά τον 2ο αι. π.Χ.

Εικόνα 2

Εικόνα 3Άλλες επεμβάσεις στην πολεοδομική κλίμακα για την ανέγερση χρηστικών κτηρίων στην ελληνιστική Αθήνα, υπό το ίδιο πνεύμα της εποχής, θα μπορούσαν, τέλος, να σημειωθούν: αυτή του κήπου των Μουσών και αφετέρου της στοάς του Ευμενούς. Η πρώτη συνδέεται με το πρόγραμμα του Θεοφράστου κοντά στο Λύκειον, με στοές, κήπους και περιπάτους, που δυστυχώς έχουν εξαιρετικά φτωχή την αρχαιολογική μαρτυρία. Η δεύτερη (Εικόνες 2 και 3) είναι η υλοποίηση μιας μεγαλεπήβολης περγαμηνής ιδέας στωικού κτηρίου και τεράστιου περιπάτου σε συνδυασμό με θέατρο, που απαίτησε την κατεδάφιση μιας ζώνης παλιών κατοικιών της περιοχής, νοτίως της Ακροπόλεως.

Στην απουσία καινούργιων ιερών συγκροτημάτων θα απέδιδε κανείς το ότι δεν διαπιστώνεται στην ελληνιστική Αθήνα αυτό που ο Pollit αποκαλεί θεατρικότητα στην αρχιτεκτονική της εποχής. Πράγματι, το μεγάλο Περίκλειο πρόγραμμα στην Ακρόπολη προς τιμήν της πολιούχου θεάς, με το γόητρο το οποίο είχε στο μεταξύ δημιουργήσει, κάλυπτε όλες τις άμεσες και έμμεσες ανάγκες, μα και τις προθέσεις της πόλεως. Κατά συνέπεια, οι ελληνιστικοί ναοί στην Αθήνα ήσαν λίγοι, μικροί και μεμονωμένοι. Έτσι, η πρόθεση για δραματικές θέες και για απροσδόκητες εναλλαγές αρχιτεκτονικών εντυπώσεων κατά την κίνηση του επισκέπτη δεν είχε την ευκαιρία να εκδηλωθεί. Η Ακρόπολη ήταν το πανάρχαιο σύμβολο εξουσίας και το σταθερό σημείο αναφοράς για όλο το Άστυ. Η μορφή της δεν προσφερόταν για τον ελληνιστικό σχεδιασμό συνεχούς ανόδου με ποικιλία εντυπώσεων. Τις πιθανές προτιμήσεις για σκηνογραφικές εντυπώσεις κάλυπταν στην Αθήνα κατά κύριο λόγο οι στοές με τα διάφορα τιμητικά και αναμνηστικά μνημεία που παρατάσσονταν μπροστά τους.

Οφείλει να εξετασθεί επίσης κατά πόσον η Αθήνα εκσυγχρονίσθηκε τότε στην πολεοδομική κλίμακα. Αν δηλαδή δημιούργησε κάποιες κοινές εξυπηρετήσεις για τους κατοίκους της, στο πνεύμα των νέων αστικών κέντρων της εποχής. Η μαρτυρία των ανασκαφών, και μάλιστα αυτών σ' όλη την έκταση της πόλεως, είναι εν προκειμένω πολύτιμη.

Παρά τα λεγόμενα, λοιπόν, από τον Δικαίαρχο ότι η πόλη ήταν «ξηρά πάσα, ουκ εύυδρος» φαίνεται πως η κατάσταση από πλευράς υδρεύσεως είχε αισθητά βελτιωθεί συγκριτικά με τα κλασικά χρόνια. Από τις ανασκαφές διαπιστώνεται ότι είχαν δημιουργηθεί υδραγωγεία, ένα από τα οποία μάλιστα διασταυρωνόμενο με το τείχος είχε μνημειακή την κατασκευή. Διαπιστώνεται επίσης η ύπαρξη πηγαδιών, δεξαμενών νερού αλλά και ελληνιστικών βαλανείων εντός της πόλεως.

Το δίκτυο των δρόμων, όπως ήδη σημειώθηκε, δεν μεταβλήθηκε κατά τα ελληνιστικά χρόνια. Οι ευκαιριακές όμως ανασκαφές έχουν δώσει γι' αυτούς πολλές πληροφορίες, κυρίως για επισκευές, νέες διαστρώσεις και αναλημματικούς τοίχους που ανάγονται στην εποχή αυτή. Τα ίδια περίπου ισχύουν για τα εν χρήσει τότε νεκροταφεία έξω από την πόλη, για τα οποία υπάρχουν επίσης πολλές νέες πληροφορίες. Συσχετίζονται με τους δρόμους, σπανίως όμως παρουσιάζουν κάποιο ενδιαφέρον από αρχιτεκτονικής απόψεως.

Οι οχυρώσεις των Αθηνών φαίνεται πως δεν μεταβλήθηκαν ως προς τη γενική τους χάραξη από την εποχή του Κόνωνος και των δραστικών τους βελτιώσεων κατά τον προχωρημένο 4ο αι. π.Χ. Οι ανασκαφές μάς διδάσκουν όμως ότι οι νέες πρακτικές της οχυρωματικής τέχνης των Ελληνιστικών χρόνων είχαν κάποια απήχηση στην Αθήνα ως προς τη μορφή τους, γιατί διακρίνεται σε πλείστα σημεία η ενδυνάμωση των τειχών και η δημιουργία προστατευτικής τάφρου. Την ίδια εποχή φαίνεται ότι τα Μακρά Τείχη μεταξύ Αθηνών και Πειραιώς εγκαταλείπονται. Στα επιστημονικά κέρδη μας από τις πρόσφατες ευκαιριακές ανασκαφές θα πρέπει να προσμετρηθούν και οι ασφαλείς πλέον αναπαραστάσεις της πορείας των τειχών στο βόρειο και στο ανατολικό όριο της ελληνιστικής πόλεως.

Η ελληνιστική τάση για την ένταξη εντυπωσιακών πλαστικών έργων στον δημόσιο χώρο (που βρήκε τότε κυρίως στην Πέργαμο την εκπλήρωσή της) συνδυάστηκε στην Αθήνα με την παλιά εντόπια παράδοση αποδόσεως τιμής, με την ανέγερση αναμνηστικών-τιμητικών μνημείων, συνήθως ανδριάντων επί βάθρων. Διαβάζοντας τον Παυσανία, καταλαβαίνουμε ότι τα σπουδαία και επώνυμα γλυπτικά έργα είχαν γίνει στην Αθήνα σημεία αναφοράς μέσα στην πόλη και έπαιζαν καθοριστικό ρόλο στον χαρακτήρα των ελεύθερων χώρων της, αυξάνοντας το εντυπωσιακό και το δραματικό στοιχείο σε πολεοδομική κλίμακα.

Εικόνα 4Ίσως τα περισσότερο εντυπωσιακά από τα τιμητικά αυτά μνημεία ήσαν τα τρία όμοια, πανύψηλα, πρισματικά βάθρα που έφεραν ορειχάλκινα τέθριππα με ανδριάντες βασιλέων της Περγάμου. Ήσαν ανταλλάγματα με τα οποία ο Δήμος των Αθηναίων τους ευχαριστούσε για κάποιες σοβαρές τους ευεργεσίες. Σε καλή κατάσταση σώθηκε μόνον το ένα, μπροστά από τα Προπύλαια της Ακροπόλεως, το γνωστό από το μεταγενέστερο όνομα του ως «βάθρο του Αγρίππα» (Εικόνα 4).Το δεύτερο στεκόταν άλλοτε μπροστά στη στοά του Αττάλου και το τρίτο στη βορειοανατολική γωνία του Παρθενώνος, όπως απέδειξαν πρόσφατες έρευνες.

Εξίσου εντυπωσιακά, όχι με το ύψος αλλά με το μήκος τους, θα ήσαν τα συντάγματα αγαλμάτων που, όπως γνωρίζουμε, στήθηκαν στην Αθήνα κατά την Ελληνιστική εποχή. Από τον Παυσανία κυρίως είναι γνωστά τα σχετικά με το μεγάλο αφιέρωμα του Αττάλου του Α’ στην Ακρόπολη, κοντά στο νότιο τείχος της, με πολλά –αν και σχετικώς μικρά– αγάλματα που απάρτιζαν γιγαντομαχία, αμαζονομαχία και σκηνές από μάχες κατά των Περσών και των Γαλατών. Με πολυπρόσωπη επίσης σκηνή αλλά με μεγαλύτερα αγάλματα ήταν και το αφιέρωμα του Ευβουλίδη, που έφθανε σε μήκος τα 26 μ., στον μνημειακό δρόμο που, όπως σημειώθηκε, ένωνε το Δίπυλον με την Αγορά. Αν και από το αφιέρωμα αυτό λίγα πράγματα σώθηκαν, είναι φανερό ότι τόσο η τεχνοτροπία των μαρμάρινων αγαλμάτων όσο και η πρόθεση του έργου ως στοιχείου πολεοδομικής αναδείξεως το κατατάσσουν στα πιο σπουδαία έργα της Ελληνιστικής εποχής.

Ανάλογη, τέλος, ένταξη πλαστικών έργων –σε συντάγματα ή όχι– κατά την ίδια περίοδο αναφέρεται και το συγκρότημα του Θεοφράστου στους κήπους των Περιπατητικών, κοντά στο Λύκειον.

[κορυφή]

ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΑ

Τον ρόλο των Αθηνών στην εξέλιξη της ελληνιστικής αρχιτεκτονικής τον καταλαβαίνουμε προσεγγίζοντας μορφολογικής και τυπολογικής φύσεως θέματα στα διάφορα –σπουδαία ή όχι– αθηναϊκά κτήρια.

Ο σπουδαιότερος νεωτερισμός της εποχής στον τομέα της αρχιτεκτονικής μορφολογίας είναι η διάδοση του κορινθιακού ρυθμού και η χρήση του σε περιμετρικές κιονοστοιχίες ναών. Και ο νεωτερισμός αυτός ξεκινά από την Αθήνα.

Πράγματι, ο ναός του Ολυμπιείου, τον οποίο άρχισε να ξανακτίζει ο Αντίοχος ο Επιφανής πάνω από τον στερεοβάτη ενός αρχαϊκού κτίσματος μετά το 174 π.Χ., ήταν ο πρώτος περίπτερος ναός κορινθιακού ρυθμού. Ο ρόλος που έπαιξε το αθηναϊκό κτήριο ως άμεσο ή έμμεσο πρότυπο φαίνεται ότι υπήρξε καθοριστικός, δεδομένου ότι ο ρυθμός ο οποίος κατά τον 4ο αι. π.Χ. περιοριζόταν στο εσωτερικό των κτηρίων, ήλθε σε πρώτη σειρά προτιμήσεως κατά τη ρωμαϊκή περίοδο. Πέρα από τις προθέσεις του Αντίοχου, η σημασία του Ολυμπιείου για την ελληνιστική αρχιτεκτονική είναι πολύ μεγάλη.

Ένα δεύτερο αθηναϊκό κτήριο, με τις αρχιτεκτονικές του μορφές, επιβεβαιώνει τον πρωτοποριακό χαρακτήρα των Αθηνών στα ρυθμολογικά θέματα. Ο Joachim von Freeden με πειστικά επιχειρήματα υποστήριξε προ πενταετίας ότι το πασίγνωστο ωρολόγιο του Ανδρόνικου Κυρρήστου δεν είναι ένα ρωμαϊκό κτίσμα, αλλά ένα σημαντικά παλαιότερο ελληνιστικό. Τούτο σημαίνει ότι τα κιονόκρανα των προπύλων του με τα οξύληκτα φύλλα καλάμου στην άνω ζώνη τους όχι μόνον προηγούνται των λοιπών παραδειγμάτων τους αλλά είναι καθαρά ελληνιστικές δημιουργίες παράγωγα δι' απλουστεύσεως των κιονόκρανων κορινθιακού ρυθμού. Όπως φαίνεται άλλωστε, τα κιονόκρανα της μορφής αυτής εφαρμόσθηκαν αργότερα εδώ κατά προτίμηση και συνδέθηκαν γενικότερα με την Αθήνα. Αλλά το Ωρολόγιο του Κυρρήστου παρουσιάζει μορφική πρωτοτυπία, τόσο στις λεπτομέρειες όσο και στο σύνολο, και μάλιστα τόση ώστε να μνημονεύεται από τις αρχαίες πηγές παρά το γεγονός ότι δεν χρησίμευσε ως άμεσο πρότυπο για άλλα κτήρια.

Το ότι δεν κτίστηκαν τότε –πλην του Ολυμπιείου– νέοι ναοί στην Αθήνα, παρεμποδίζει το να μελετήσουμε εδώ τα φαινόμενα της εξελίξεως των δύο λοιπών ρυθμών κατά την ίδια εποχή. Είναι πιθανόν ορισμένες ιδιοτυπίες του 4ου αι. π.Χ. (όπως η χρήση Υμήττειου γκρίζου μαρμάρου σε συνδυασμό με Πεντελικό) να συνεχίσθηκαν. Πέραν όμως της διαπιστωνόμενης καλής τεχνικής εκτελέσεως των αρχιτεκτονικών μορφών σε μάρμαρο, είναι κάπως δύσκολο να ανιχνεύσει κανείς στην αρχιτεκτονική της πόλεως κλασικιστικά φαινόμενα ανάλογα προς εκείνα που διαπιστώνονται για τη γλυπτική της.

Εικόνα 5Οι προθέσεις της Ελληνιστικής εποχής για μνημειακές διαστάσεις και για ανάπτυξη προσόψεων ως απλών επιφανειών εκδηλώνονται στην Αθήνα από τις στοές, για τις οποίες έγινε λόγος. Οι σπουδαιότερες από αυτές δεν προσγράφονται βέβαια στην Αθηναϊκή αρχιτεκτονική· η περγαμηνή τους καταγωγή γίνεται φανερή όχι μόνον από τους επώνυμους δωρητές τους αλλά και από πλήθος στοιχεία. Με αυτές εισήχθη το σκηνογραφικό γούστο της Περγάμου στην Ελλάδα. Στη στοά του Αττάλου (Εικόνα 5) είχε κανείς –πίσω από παρατεταγμένα τιμητικά βάθρα και ανδριάντες– μια απέραντη και ουδέτερη μαρμάρινη πρόσοψη, εκτάσεως 1.350 τ.μ., οργανωμένη έτσι ώστε να μην διαταράσσονται οι καθιερωμένες αναλογικές σχέσεις και συγχρόνως με μια πρωτοφανή για χρηστική στοά πολυτέλεια.

Η εμφανής χρήση τόξων θεωρείται επίσης ένας ελληνιστικός νεωτερισμός. Εισάγεται στην Αθήνα με τα περγαμηνά κτήρια και ως στοιχείο τονισμού μιας πύλης είχε ήδη χρησιμοποιηθεί στην Πριήνη. Αλλά στην Αθήνα το βρίσκαμε αρκετά νωρίτερα στη λεγόμενη «πύλη της ιππομαχίας», σε μια από τις εισόδους της Αγοράς σε συνδυασμό με τα τρόπαια και τον έφιππο ανδριάντα μιας νίκης. Αν η προτεινόμενη αναπαράσταση είναι σωστή, πρόκειται για μια συνειδητή χρήση του τόξου ως στοιχείου θριάμβου. Η Αθηναϊκή πύλη μπορεί έτσι να θεωρηθεί ένα πρωτοποριακό έργο το οποίο προαναγγέλλει τις ρωμαϊκές θριαμβευτικές αψίδες, δύο σχεδόν αιώνες οψιμότερες.

Η βελτίωση της λειτουργικότητας των κτηρίων βρισκόταν επίσης ανάμεσα στις επιδιώξεις της ελληνιστικής αρχιτεκτονικής. Στην Αθηναϊκή Αγορά κατά τον 4ο αι. π.Χ. και την Ελληνιστική εποχή, αναγείρονται ή εκσυγχρονίζονται πολλά διοικητικά κτήρια με σκοπό ακριβώς την καλύτερη λειτουργία τους. Ανάμεσα σ' αυτά ξεχωρίζουν η οπλοθήκη, το νέο βουλευτήριο και το Μητρώον.

Στη Βασίλειο στοά, κάποιες προσθήκες που έγιναν για λόγους λειτουργικούς αποβαίνουν μάλιστα σε βάρος της μορφής του κτηρίου. Εκσυγχρονισμός πραγματοποιείται επίσης στα Γυμνάσια και στο θέατρο του Διονύσου, οι φάσεις IV και V του οποίου αναγνωρίζονται ως ελληνιστικές, όχι όμως και το σκηνικό κτήριο.

Αλλά ακόμα μεγαλύτερο ενδιαφέρον έχουν ίσως κτήρια τα οποία στεγάζουν ειδικές χρήσεις σχετιζόμενες με τις νέες τότε επιστημονικές προόδους. Πρόκειται για τις γνώσεις που διαδόθηκαν με αφετηρία την Αλεξάνδρεια και αντικείμενο την ακριβή μέτρηση του χρόνου. Έτσι, το γνωστό Ωρολόγιο του Κυρρήστου έγινε για να στεγάσει ένα τέτοιο σύστημα μετρήσεων, ενώ παράλληλα η παλαιότερη κλεψύδρα της Αγοράς εκσυγχρονίσθηκε προκειμένου να αξιοποιήσει τις νέες γνώσεις.

Έγινε ήδη λόγος για τις κατοικίες στην Αθήνα από πολεοδομικής πλευράς. Η ευτελής κατασκευή, οι δυσχέρειες χρονολογήσεως και το αποσπασματικό των ανασκαφών είχαν ως αποτέλεσμα να μην μελετηθεί η ελληνιστική οικία εδώ ως αυτοδύναμο θέμα. Φαίνεται, όμως, ότι το είδος του πολυτελούς σπιτιού της εποχής δεν ήταν άγνωστο και στην Αθήνα. Οι πρόσφατες ευκαιριακές ανασκαφές σε όλη την έκταση της αρχαίας πόλεως φέρει στο φως έναν εντυπωσιακό αριθμό λειψάνων από σπίτια, ατελώς χρονολογημένων συνήθως, τα οποία προσφέρονται για μελέτη. Εδώ, πολύ πρόχειρα μπορεί να σημειωθεί ότι αναγνωρίζεται συνήθως ο ένας μόνο από τους χώρους του σπιτιού, ο ανδρών, με την τυποποιημένη κάτοψη (με επτά συνήθως ανάκλιντρα σε περιμετρικά υπερυψωμένη βάση) και με επιμελημένη την κατασκευή (ψηφιδωτά ή κονιάματα στα δάπεδα). Μπορεί επίσης να σημειωθεί η ανεύρεση επιχρισμάτων με χρώματα που απέδιδαν το γνωστό ελληνιστικό σύστημα απομιμήσεως ισοδόμου τοιχοποιίας, όπως εκείνο των σπιτιών της Δήλου και της Πέλλας. Τα επισκευασμένα κατά την Ελληνιστική περίοδο διαμερίσματα του Πομπείου επιβεβαιώνουν άλλωστε τον τρόπο αυτόν διακοσμήσεως του εσωτερικού δωματίου διημερεύσεως και στην Αθήνα.

Τα καθέκαστα της πολιτικής ιστορίας των Αθηναίων κατά το διάστημα των 240 χρόνων μετά τον θάνατο του Μεγάλου Αλεξάνδρου είναι αρκετά γνωστά. Ένα βιβλίο που έχει γραφεί γι' αυτήν, του William Scott Ferguson (και στο οποίο προτείνεται ένας χωρισμός σε επτά χρονικές περιόδους) δεν έχει χάσει την αξία του. Είναι φανερό ότι μετά τη μάχη της Χαιρώνειας και την εμπέδωση της Μακεδονικής δυνάμεως με την εκστρατεία στην Ασία, οι Αθηναίοι είδαν το παλιό όνειρο της ηγεμονίας τους να απομακρύνεται ακόμα περισσότερο. Με κλυδωνισμούς ως προς τη δημοκρατική διακυβέρνηση αλλά χωρίς ουσιώδεις μεταβολές στην εσωτερική διοικητική δομή, η Αθήνα πέρασε βαθμιαία σε μια νέα εποχή μειωμένης δραστηριότητας, κάτω από την σκιά των μεγάλων πολιτικών δυνάμεων της εποχής: των Μακεδόνων, των βασιλέων της Αιγύπτου και της Περγάμου, της Ρώμης και του Πόντου.

Η νέα κατάσταση είχε ήδη φέρει την αλληλεξάρτηση της οικονομίας των διαφόρων πόλεων. Η Αθήνα για ένα μεγάλο διάστημα διατήρησε άριστες σχέσεις προς τις ισχυρές δυνάμεις της εποχής και διακινούσαν το εμπόριο των σιτηρών και ως φαίνεται, κράτησε έναν ρόλο εμπορικού κέντρου παρά την παρακμή του παραδοσιακού παλιού τρόπου παραγωγής. Στον κοινωνικό τομέα, η νέα οικονομία θα προβάλει μια μεσαία τάξη επιχειρηματιών, εμπόρων και βιοτεχνών, οι λειτουργίες όμως που επιτελούσε η παλιά αθηναϊκή αριστοκρατία (κι όχι μόνον στα πολιτιστικά ζητήματα) δεν ήσαν καθόλου περιορισμένες.

Αλλά για την αρχιτεκτονική και τη μνημειακή εν γένει εμφάνιση της πόλεως γίνεται καθοριστικής σημασίας το φαινόμενο των δωρεών από τους βασιλείς της Ανατολής. Οι δωρεές δεν περιορίζονταν αποκλειστικά στην Αθήνα. Έχει εκφρασθεί η άποψη ότι δεν ήσαν μόνο πολιτικές πράξεις επιδείξεως φιλελληνισμού από τους βασιλείς αυτούς, αλλά υπέκρυπταν και οικονομικούς στόχους. Εν πάση περιπτώσει, στην Αθήνα, μετά το 197 π.Χ. κυρίως, οι δωρεές επέτρεψαν την πραγματοποίηση των μεγάλων προγραμμάτων που εκσυγχρόνισαν και στόλισαν την πόλη.

Το φαινόμενο κατά κάποιο τρόπο ανατρέπει την παραδεγμένη γενική άποψη ότι οι τέχνες και ιδιαιτέρως η αρχιτεκτονική αναπτύσσονται παράλληλα σε μια ακμαία οικονομία. Πράγματι, στην ελληνιστική Αθήνα η χρηματοδότηση των μεγάλων έργων γινόταν από το εξωτερικό και μεγάλα ποσά επενδύονταν για τον κύριο λόγο ότι η πόλη διατηρούσε το γόητρο της πολιτιστικής εστίας της Ελλάδος.

Έχει σχολιασθεί επανειλημμένως το φαινόμενο αυτό. Συσχετίζεται με τη συνεχή λειτουργία της πόλεως ως μορφωτικού κέντρου (φιλοσοφίας και ρητορικής κατά κύριο λόγο) με τη μεγάλη ευκολία διακινήσεως των φιλοσόφων, των λογίων και των καλλιτεχνών και, τέλος, με τη σημασία της ως καλλιτεχνικού κέντρου αλλά και κέντρου εμπορίας και εξαγωγής έργων τέχνης και εν γένει τεχνουργημάτων. Κυρίως, όμως, συσχετίζεται με τους ανταγωνισμούς των διαδόχων στον πολιτιστικό τομέα και τη ζωηρή τάση αυτοπροβολής τους σ' ένα χώρο με πανελλήνια φήμη. Συγχρόνως, ο Δήμος των Αθηναίων ήταν μέχρις υπερβολής γενναιόδωρος σε τιμές, αναγνωρίζοντας τις βασιλικές ευεργεσίες, γεγονός που είχε επίσης άμεσο και έμμεσο αντίκτυπο στην υποστήριξη των τεχνών.

Νεώτερες μελέτες έδειξαν ότι όχι μόνον ως προς τους αρχιτεκτονικούς τύπους ή τις αρχιτεκτονικές μορφές αλλά και από πλευράς κατασκευής ορισμένα από τα κτήρια που δωρίθηκαν τότε στην Αθήνα ήταν καθαρώς περγαμηνά. Η αποδοχή των δωρεών σήμαινε συνήθως και την αποδοχή των ξένων αρχιτεκτονικών τρόπων.

Η Αθήνα κατά την Ελληνιστική περίοδο, παρά τις αντιξοότητες των καιρών, διατήρησε την ακτινοβολία της. Το μεγάλο της όνομα σε όλα τα πολιτιστικά ζητήματα τη βοήθησε γι' αυτό τότε, όπως και αργότερα κατά την περίοδο των Ρωμαίων αυτοκρατόρων. Όπως φάνηκε από τα προηγούμενα, η Αθήνα προσαρμόστηκε στο γενικό ύφος της εποχής αλλά δεν ήταν ετερόφωτη. Έχοντας μια τεράστια πολιτιστική παράδοση, αν και αποδέχθηκε σε πολλά τα ξένα πρότυπα, δεν έπαψε να πρωτοτυπεί· σε μερικά ζητήματα μάλιστα φαίνεται ότι ήταν πρωτοπόρος, θα μπορούσε λοιπόν να πει κανείς ότι ως κέντρο έπαιξε έναν διπλό ρόλο, άλλοτε αποδεχόμενη αμετάβλητες τις ξένες ιδέες και άλλοτε διαδίδοντας τις δικές της. Όπως και να ‘χει, για πολλές γενιές ανθρώπων μετά τον Μέγα Αλέξανδρο, η Αθήνα ήταν ο κατ' εξοχήν τόπος παιδείας στην κυρίως Ελλάδα, αυτός που προσέφερε τόσο στους πολίτες της όσο και στους πολυάριθμους ξένους που φιλοξενούσε μια υψηλή ποιότητα ζωής και μια εντύπωση συμμετοχής σε ό,τι καλύτερο διέθετε τότε ο ελληνισμός.

_____________

*Το κείμενο αυτό παρουσιάστηκε σε αγγλική γλώσσα στο 13ο Διεθνές συνέδριο Κλασικής Αρχαιολογίας, στο Βερολίνο, το 1988 και περιλαμβάνεται στα πρακτικά του Akten des XIII. Internationalen Kongresses für klassische Archäologie, Berlin, 1988. Mainz am Rhein 1990, 267-274.
> Πολεοδομικά
> Αρχιτεκτονικά

Xρόνια πολλά και χαρούμενη για όλους μας να είναι η νέα χρονιά το 2012

Τα Κόκκινα Φανάρια του Βασίλη Γεωργιαδη

“Κι αν δεν μπορείς να κάμεις την ζώη σου όπως την θέλεις,
τούτο προσπάθησε τουλάχιστον
όσον μπορείς: μην την εξευτελίζεις
μες στην πολλή συνάφεια του κόσμου
μες στις πολλές κινήσεις κι ομιλίες” 

                              Κ.Π. Καβάφης

Η δημόσια τηλεόραση πρόβαλε την ταινία “Τα Κόκκινα Φανάρια”. (ΕΤ3, 12/12/2011). Είναι ταινία αριστούργημα. Φτιαγμένη από ανθρώπους που έδωσαν τον καλύτερο ευατό τους. Προσοχή στην λεπτομέρεια, ακόμα και οι κομπάρσοι. Αμερικάνοι που μιλάν αμερικάνικα και Γερμανοί που μιλάνε γερμανικά. 

Ο σκηνοθέτης Βασίλης Γεωργιαδης, που δεν μεγαλοπίαστηκε ποτέ, μάζεψε τα μεγαλύτερα ταλέντα, τους πραγματικούς ηθοποιούς της εποχής του και τους έδεσε σε ένα καταπληκτικό οργανικό σύνολο που έπαιζε μαζί και όχι παράλληλα. Είναι ταινία που δίνει την ανθρώπινη διάσταση, το δράμα του ανθρώπου που χάνεται μέσα στην θάλασσα της ζωής. Ο Γεωργιάδης μας έδωσε με πάθος το απροσδόκητο τρυγώντας το σε τόπο που οι μικροαστούληδες δεν θα πάταγαν ποτέ το ποδαράκι τους και σε ώρες που οι ίδιοι αυτοί το πολύ να είχαν παρασυρθεί στην παρανομία της μπιρίμπα. Πόρνες, νταβατζήδες, πελάτες λειτουργούν σαν ένα. Μέσα στην αποπνικτική ατμόσφαιρα του πορνείου οι άνθρωποι λειτουργούν μηχανικά αλλά δεν χάνουν την ανθρωπιά τους, ακόμη και ο Μιχαήλος (Γιώργος Φούντας) στο τέλος δεν ξεχνάει ότι είναι άνθρωπος.

Ο Βασίλης Γεωργιάδης μέσα από “Τα Κόκκινα Φανάρια” έδωσε την ανθρώπινη κατάσταση, την μοιραιότητα της τύχης ή της ατυχίας. Δεν χρειάζεται ο ήχος. Κλείστε τον ήχο και θα καταλάβετε το δράμα, τον αγώνα του ανθρώπου. Χωρίς ήχο θα ξεπηδήσουν αυτόνομες και ολοζώντανες μορφές, μιας μαντάμ Παρί, ενός Μιχαήλου, μιάς Μυρσίνης, μιάς αγιασμένης και ταπεινής Κατερίνας..... μορφές που μοιάζουν σαν να μην τις συνάντησε κανείς στην οθόνη, αλλά να τις γνώρισε, να τις έζησε από κοντά, να μίλησε κάποτε μαζί τους, να τις είδε να περπατούν στον Πειραιά, στην Αθήνα, στο λιμάνι, στην Καπνικαρέα - τόσο πειστικές, ολοκληρωμένες, αυθύρπακτες καθώς είναι ξεκομένες απο την φανατασία του σκηνοθέτη, που τις δημιούργησε. 

Κλείστε τον ήχο σε ένα από τα έργα της τελευταίας εποχής και τι θα δείτε; Το πολύ να δείτε ωραία πλάνα βουβά που δεν λένε τίποτα, την χρωματική σιωπή μιάς ατάλαντης αβουλίας. Στα “Κόκκινα Φανάρια” μιλάνε οι εικόνες, τα πρόσωπα, οι κινήσεις, η βροχή που ξεπλένει και καθαρίζει. Τα εσωτερικά στο Μπαρ Φρύνη και τα εξωτερικά στο λουναπαρκ, στο λιμάνι, στην Καπνικαρέα, στα γραφεία της ναυτιλιακής εταιρείας, στο καράβι, στην παράγκα της Κατερίνας δεν είναι ξακάρφωτες σκηνές που πρέπει να γυριστούν, αλλά δένουν οργανικά για να δώσουν την ιστορία των ανθρώπων του “Μπαρ Φρύνη”. Να πλάσουν τους χαρακτήρες και να μας τους δώσουν σε ένα οργανικό σύνολο. Οι λέξεις, οι διάλογοι δεν απλά λέξεις ριγμένες στην τύχη, στον αέρα για να κερδίσουν χρόνο και να καλύψουν το δίωρο. ή λέξης μαλάκας λείπει Σε αντίθεση με τους σημερινούς εττικεταρισμένους ψευτομπαγιάτικους, δήθεν μοντέρνους με το μαλάκας να δίνει και να πέρνει, διανοουμενίστικους, στημένους, πομπώδεις και κενούς περιεχομένου οι διάλογοι του έργου κυριαρχούνται από αλήθεια και ρεαλιστική φυσικότητα.

Είναι ταινία που γυρίστηκε το 1963 και όμως βλέπουμε τον αράπη να ερωτοτροπεί με λευκή ξανθιά ελληνοπούλα. Την μαντάμ Παρί και την Μυρσίνη να είναι έτοιμες να παίξουν αλλά να τις “κόβει” ο Μιχαήλος που σβήνει το φώς και κλειδώνει την πόρτα έτοιμος για το τρίο.

Το ποίο σημαντικό είναι ότι το πρωτοποριακό αυτό αριστούργημα γυρίστηκε την εποχή της επάρατης Δεξιάς. Επάρατη Δεξιά που σεβόταν το ταλέντο, οι περισσότερο ηθοποιοί του έργου ανήκαν στην αριστερά και όμως. Τότε γυρίστηκαν έργα που άφησαν εποχή (Κάλπικη Λίρα, Στέλλα, Ποτέ την Κυριακή, Ουρανός, Συνοικία τό Όνειρο, και τόσες άλλες) που ακόμη και σήμερα δίνουν έναν αέρα αισιοδοξίας, μια φρεσκάδα ελπίδας. Έκτοτε, από την αποκατάσταση της δημοκρατίας το 1981 κατά Πάγκαλο, ο ελληνικός κινηματογράφος πήγε κατά διαβόλου. Κυριαρχήθηκε απο ατάλαντους καιροσκόπους που το μόνο προσόν τους ήταν ότι κάποτε κόλλησαν αφίσες, τους κουλτουριτζήδες της αριστερόστροφης προοδευτικάντζας της αισθητικής του καπνισμένου τσουκαλιού και του ταγαριού που έδωσαν ασυνάρτητα χάλια. 

Η Κατερίνα το χωρίς παρελθόν, “αυτή αδειάζει λεκάνες σε σπίτια”, το χθαμαλό ανθρωπάκι που μεταμορφώθηκε, απο τον Βασίλη Γεωργιάδη σε αγιασμένη μορφή, σε ηρωίδα της καθημερινότητας: δίνει το νόημα, μας λέει τι να κάνουμε: “Ωραία η ζωή Κατερίνα; Καλή είναι..” Καλή είναι η ζωή ακόμη και στον μικρόκοσμο του μπουρδέλου, της κοινωνίας, της πολιτικής αρκεί να μή χάσεις την ανθρωπία σου και να μπορείς να φυτεύεις λουλούδια πλάι στα σκουπίδια. 

Η ΑΘΗΝΑΪΚΗ ΣΥΜΜΑΧΙΑ, ΠΕΡΙΚΛΗΣ

Για λόγους δεοντολογίας, επειδή σύντομα θα περιέχονται τα κείμενα σε ένα πρωτότυπο βιβλίο, αναρτούμε μέρος του κειμένου σε σχέση με τον Περικλή και όλη την παρουσίαση σε video.

ΠΕΡΙΚΛΗΣ

(498 - 429 π.Χ.)

ΟΜΙΛΙΑ ΥΠΟ ΕΛΕΥΘΕΡΙΟΥ ΔΙΑΜΑΝΤΑΡΑ
Ερευνητή - Μελετητή
Ιστορίας - Φιλοσοφίας
LECTOR OF ALPINE UNIVERSITY (CH)
Στην αίθουσα Πολιτισμού και Έρευνας
την 23η Ιανουαρίου 2010

Περικλής Ξανθίππου Αθηναίος
Ο διαπρεπέστερος πολιτικός άνδρας της αρχαιότητας και όχι μόνο. Στην εποχή του σημειώθηκε η μεγαλύτερη ακμή της Αθήνας, οι τέχνες, τα γράμματα και οι επιστήμες έφθασαν στην μεγαλύτερη ακμή τους.

Γεννήθηκε στην Αθήνα περί το 498 για μερικούς άλλους συγγραφείς το 490 π.Χ.
Ήταν γιός του Ξάνθιππου και της Αγαρίστης. Και οι δύο γονείς του ανήκαν στις καλλίτερες οικογένειες των Αθηνών.
Ο Περικλής είχε την τύχη μίας καλής, άρτιας και κατάλληλης μόρφωσης, η οποία συνέτεινε σημαντικά στην μετέπειτα πολιτική και στρατιωτική εξέλιξη, που τον ανέδειξαν σαν ένα από τους σημαντικότερους Έλληνα στην μεγάλη διαχρονία του Ελληνισμού.
Ανατράφηκε με επιμέλεια, φροντίδα και στοργή, μεταξύ των άλλων είχε δασκάλους τον περίφημο μουσικό Δάμωνα, τους Φιλοσόφους Αναξαγόρα της Ιωνικής φιλοσοφικής σχολής και, τον Ζήνωνα από την Ελαία της Μεγάλης Ελλάδας.
Από τον Αναξαγόρα διδάχθηκε μεταξύ των άλλων την ανεξαρτησία του πνεύματος και την εξαιρετική ευγλωττία που είχε και τον χαρακτήριζε σαν άριστο και χαρισματικό ρήτορα σε όλη την ζωή του.
Το 469 π.Χ. άρχισε την πολιτική του σταδιοδρομία. Μέχρι τότε, μόνο αυτοί οι οποίοι είχαν ευγενική καταγωγή και επιρροή, είχαν τον έλεγχο στα υψηλά δημόσια αξιώματα, παρά την νομοθεσία του Σόλωνος.
Ο Περικλής με την σωστή και φωτισμένη πολιτική του, πέτυχε την πλήρη δημοκρατικοποίηση της Αθηναϊκής πολιτείας, η οποία μετά τον πρόωρο θάνατό του, κατέπεσε σε μία Δημοκρατική λαϊκίστικη φαυλοκρατία. Τάχθηκε με το μέρος του Δήμου, σε αντίθεση με τον φίλο του Κίμωνα, ο οποίος εκπροσωπούσε την αριστοκρατική παράταξη.

Με τα νομοθετικά μέτρα που κατάρτησε και φρόντισε να ψηφιστούν και να εφαρμοστούν, έγινε πολύ δημοφιλής. Αυτά τα μέτρα ανακούφισαν τους πολίτες και εμπέδωσαν την Δημοκρατία σε όλους.

Με νόμους καθιέρωσε την αμοιβή των πολιτών με χρήματα, για τις υπηρεσίες τις οποίες αυτοί προσέφεραν στην πολιτεία. 

Έδωσε μισθό στους δικαστές της Ηλιαίας, οι οποίοι εκλέγονταν με ψηφοφορία και από τις δέκα φυλές που αποτελούσαν τον Δήμο των Αθηναίων. Έτσι αναβάθμισε, θωράκισε και ανεξαρτητοποίησε την δικαιοσύνη.

Κατέβαλλε στους άπορους πολίτες από το δημόσιο ταμείο, δύο οβολούς (6 οβολοί = 1 δραχμή), ως «Θεωρητικά» για την πληρωμή του εισιτηρίου του θεάτρου, με αποτέλεσμα να ενισχυθούν οι καλλιτέχνες δημιουργοί και να ανέβει το πνευματικό αισθητήριο και το μορφωτικό επίπεδο του λαού.

Τότε το θέατρο ήταν διδακτικό και βασικό στην αγωγή των πολιτών, απαγορευόταν δε να διαθέσουν τα χρήματα για όποιον άλλο σκοπό, επί ποινή θανάτου.

Το 462 - 461 π.Χ. εισήγαγε μέτρα με τον δημοκρατικό πολιτικό Εφιάλτη, τα οποία περιόριζαν την πολιτική δύναμη του Αρείου Πάγου, ώστε να έχει μόνον δικαστική εξουσία και όχι πολιτική, πράγμα που ήταν εμπόδιο, λόγω των συχνών επεμβάσεων του, στην επιτυχία του δημοκρατικού του έργου. Με ψήφισμα εξορίσθηκε προσωρινά ο Κίμων, (τότε ήταν σύνηθες να εξορίζονται οι πολιτικοί αντίπαλοι και οι άνδρες, οι οποίοι αποκτούσαν μεγάλη φήμη, για να μην καταστούν τύραννοι), έτσι περιορίσθηκε η αντίσταση των συντηρητικών του αντιπάλων στην πόλη.

Αργότερα, αφού είχε περάσει τα φιλολαϊκά μέτρα που ήθελε, με δική του προτροπή επανήλθε ο Κίμων από την εξορία. Το 449 π.Χ., ο Κίμων έπεσε ηρωικά στο Κίτιο της Κύπρου, ως αρχηγός του εκστρατευτικού σώματος των Αθηναίων, που έσπευσαν να βοηθήσουν τους αδελφούς Κυπρίους, από τον Περσικό κίνδυνο. (Τότε η Κύπρος δεν ήταν μακριά από την μητέρα Ελλάδα, το 1974 ήταν ...), αλλά η αδέκαστη ιστορία δεν λησμονεί.
Ο Περικλής υπήρξε για τριάντα και πλέον χρόνια ο ηγέτης με την πιο ισχυρή προσωπικότητα της Αθήνας. Η αγάπη και η αφοσίωση του λαού έγινε ακόμη μεγαλύτερη και με άλλα φιλολαϊκά μέτρα που πήρε, τα οποία όμως με την πάροδο του χρόνου εκμαύλισαν την δημοκρατία του Περικλέους.
Καθιέρωσε μισθό για τον άρχοντα, ώστε να είναι ανεπηρέαστος από κάθε είδους πιέσεις, ευτελή συμφέροντα και επηρεασμούς.
Τα δημόσια αξιώματα και οι θέσεις έγιναν προσιτά για όλους τους πολίτες και τελικά εφάρμοσε την καθολική μισθοδοσία, για όλους τους Αθηναίους που υπηρετούσαν την πόλη.
Εγκατέστησε τους πιο φτωχούς πολίτες σε γεωργικούς κλήρους των Αθηναϊκών αποικιών, ενισχύοντας έτσι τους δεσμούς με την μητρόπολη, αλλά συγχρόνως και τις εποικήσεις. Με το μέτρο αυτό επέτυχε να αυξήσει την επιρροή της Αθήνας σε όλη την Μεσόγειο, απάλλαξε τις Ελληνικές θάλασσες από την πειρατεία, έτσι επέκτεινε το εμπόριο αύξησε τις εξαγωγές με αποτέλεσμα να αυξηθεί η βιοτεχνική παραγωγή, τα δημόσια έσοδα και η προβολή και επιρροή της Αθήνας.
Η εξωτερική πολιτική του Περικλή ήταν τέτοια, ώστε να γίνει η Αθήνα η ισχυρότερη πόλη - κράτος στρατιωτικά, οικονομικά και πολιτιστικά σε όλον τον ευρύ Ελληνικό χώρο.
Όταν το 447 π.Χ. ένα τμήμα του Αθηναϊκού στρατού κυκλώθηκε από τους Σπαρτιάτες στην Κορώνεια, η Φωκίδα, η Λοκρίδα και η Εύβοια επαναστάτησαν, ενώ ταυτόχρονα ο Σπαρτιατικός στρατός έκανε εισβολή στην Αττική και έφθασε μέχρι την Ελευσίνα.
Ο Περικλής τότε με την πολιτική του κατόρθωσε να πείσει τους στρατηγούς των Σπαρτιατών να αποσυρθούν, καθώς επίσης και τους στρατηγούς της Εύβοιας και, απέφυγε με διπλωματικό τρόπο την σύρραξη .
Το 445 π.Χ. πέτυχε και υπέγραψε τριακονταετή ειρήνη με την Σπάρτη και τερμάτισε έστω και προσωρινά την διαμάχη Αθήνας και Σπάρτης .
Το 441 π.Χ. υπέταξε την Σάμο, όπου ένας από τους στρατηγούς της αποστολής ήταν, ο Μέγας τραγικός ποιητής Σοφοκλής.
Σε ένα διάστημα δέκα ετών πριν την έναρξη του Πελοποννησιακού πολέμου (εμφυλίου Ελληνικού πολέμου), ο Περικλής φρόντισε με κάθε τρόπο και μέσον να αυξήσει την στρατιωτική και κυρίως την ναυτική δύναμη της Αθήνας.
Παράλληλα, προώθησε και εφάρμοσε όλα τα περίφημα σχέδιά του για τις επιστήμες, τα δημόσια έργα και τις καλές τέχνες, παρά το τεράστιο για την εποχή τους οικονομικό κόστος.
Παρόλο που δεν ολοκληρώθηκαν όλα αυτά τα έργα, λόγω του πολυετή πολέμου που ακολούθησε, η Αθήνα έγινε το μοναδικό και ανεπανάληπτο θαύμα όλου του τότε γνωστού κόσμου, τα οποία μέχρι σήμερα συγκινούν όλη την ανθρωπότητα, για την αρμονία τους, το κάλλος τους, την τελειότητα τους και την μαθηματική και γεωμετρική δομή τους.
Τα κεφάλαια για όλα αυτά τα έργα για τις λαμπρές κατασκευές, τα οποία ήταν πολύ μεγάλα, τα συγκέντρωνε από το εμπόριο, την βιοτεχνία και την βιομηχανία που είχαν μεγάλη ακμή, καθώς και με εισφορές από τους συμμάχους, για την στρατιωτική και πολιτική προστασία που τους παρείχε.
Ο Περικλής συνιστούσε στους Αθηναίους αντίσταση στις υπέρμετρες αξιώσεις των Σπαρτιατών, διότι αυτές θα περιόριζαν την αίγλη τους μεταξύ των συμμάχων τους, την ναυτιλία τους και το επικερδές εμπόριό τους.
Στο διάστημα που αυτός ουσιαστικά κυβερνούσε την Αθηναϊκή πολιτεία, ανήγειρε θαυμάσια δημόσια κτήρια και ναούς, από τα οποία τα σημαντικότερα ήταν: το Ωδείο, τα Προπύλαια, τα Μακρά Τείχη και το μοναδικό μέχρι σήμερα θαύμα της αρχιτεκτονικής, της γεωμετρίας, των μαθηματικών και της αισθητικής τέχνης του Ικτίνου, τον ΠΑΡΘΕΝΩΝΑ, που μόνο ο περικαλλής και πρωτοπόρος Αρχιτεκτονικά ναός του Επικουρείου Απόλλωνος, έργο και αυτό του Ικτίνου, μπορεί να συγκριθεί μαζί του.
Την γενική καλλιτεχνική εποπτεία των έργων είχε ο Φειδίας.
Οι προσωπικές κατασκευές του Φειδία είναι ασυναγώνιστες μέχρι σήμερα, σε αυτές βρήκαν διέξοδο και καλλιτεχνική δημιουργία ένας μεγάλος αριθμός από αρχιτέκτονες, μηχανικούς, γλύπτες, ζωγράφους και πολλές άλλες ειδικότητες, με έξοχες ικανότητες και γνώσεις σε πολλούς κλάδους των επιστημών και των τεχνών.
Τα μοναδικά γλυπτά του Παρθενώνα (όχι μάρμαρα), 50 τεράστια αγάλματα με κορυφαίο το μοναδικό Χρυσελεφάντινο της Αθηνάς, πολλές ζωφόροι, μετώπες και τόσα άλλα, δεν ήταν δυνατόν να κατασκευασθούν από τον Φειδία και την σχολή του μόνο.
Όλα όμως αυτά τα Μοναδικά Δημιουργήματα είναι της ίδιας ανεκτίμητης αξίας και τεχνοτροπίας, διότι είχαν επιβλέποντα τον Φειδία.
Τα έργα αυτά κάλυπταν τις κατασκευαστικές δραστηριότητες και την ζωή όλων των πολιτών και όχι των λίγων, η εργασία για όλους έδωσε εργασία και ευημερία στην πόλη και αύξησε το γόητρο και την αίγλη του Περικλή.
Ο Πελοποννησιακός (εμφύλιος) πόλεμος, κακώς από ορισμένους ιστορικούς θεωρείται ότι, οφείλεται κατά ένα μεγάλο μέρος του στις φιλοδοξίες του Περικλή. Μία σε βάθος και ουδέτερη ιστορική έρευνα, δεν συμφωνεί και δεν επιβεβαιώνει αυτή την μομφή που του απέδωσαν, αντίθετα έκανε πάρα πολλά για να αποφύγει αυτή την καταστροφική αναμέτρηση.
Ο Περικλής συνιστούσε και υποστήριζε μία σθεναρή αντίσταση στις υπέρμετρες αξιώσεις των Σπαρτιατών και αυτό έκανε, διότι σαν άριστος πολιτικός και στρατηγός διέβλεπε ότι ο επερχόμενος πόλεμος ήταν αναπόφευκτος. Πίστευε ότι εφόσον η Αθήνα ήταν θαλασσοκράτειρα και διατηρούσε την ισχύ της, η Σπάρτη δεν θα έμενε ποτέ ικανοποιημένη και θα έθετε συνέχεια στις διαπραγματεύσεις και νέες απαιτήσεις της.
Μετά την έναρξη του πολέμου το 431 π.Χ., ο Περικλής συνέστησε στους Αθηναίους να φροντίσουν την άμυνα της πόλης, τον ναυτικό εξοπλισμό της και να μη σκορπίσουν τις δυνάμεις τους, για να προστατέψουν εδάφη εκτός της Αττικής.
Από αυτές τις κινήσεις συμπεραίνουμε ότι ξεκίνησε να μάχεται σε έναν αμυντικό και όχι επεκτατικό πόλεμο για την Αθήνα.
Ακριβώς για αυτόν το λόγο, οι Σπαρτιάτες μαζί με τους συμμάχους τους και με πιο πολλές δυνάμεις, έφθασαν μέχρι τις Αχαρνές (Μενίδι) και στον όρμο της Αμφιάλης (Σκαραμαγκά), δίχως να συναντήσουν αντίσταση, διότι είχε συγκεντρώσει όλους τους κατοίκους της Αττικής μέσα από το ισχυρό τείχος (είναι τα περίφημα Μακρά τείχη), τα οποία προστάτευαν την πόλη των Αθηνών και τον Πειραιά.
Ο Περικλής αναγκάσθηκε τότε να στείλει ισχυρό ναυτικό στόλο στις ακτές της Πελοποννήσου, την Λοκρίδα και την Αίγινα. Έτσι τιμώρησε διπλά τους εισβολείς για τις λεηλασίες που είχαν προκαλέσει στην Αττική.
Όταν μετά αποσύρθηκαν οι Σπαρτιάτες, πήγε και τιμώρησε τα Μέγαρα, τα οποία με την Κέρκυρα ήταν η αιτία για την κήρυξη του πολέμου, που τόσο καταστροφικός ήταν για όλον τον Ελληνισμό.
Τα οστά των πρώτων νεκρών από τις αλογομαχίες των Αχαρνών και της ακτής της Αμφιάλης, τα μετέφεραν στην Αθήνα για ταφή στο επίσημο νεκροταφείο του Κεραμικού - Δημόσιο Σήμα των Αθηνών.
Εκεί εκφώνησε ο Περικλής με εντολή της πολιτείας, τον επίσημο επιτάφιο ύμνο, τον οποίον εκδίδουμε σε λίγο χρόνο σε ένα θαυμάσιο βιβλίο. Τον επόμενο χρόνο, ενέσκηψε ο φοβερός λοιμός στην Αθήνα. Η αρρώστια αυτή προκάλεσε πραγματικό όλεθρο και ο Περικλής για να ενισχύσει και να συγκρατήσει το ηθικό των συμπολιτών του, έκανε γενική επιστράτευση με σκοπό να επιτεθεί στην Σπάρτη. Για να αποφύγει την προσοχή των κατασκόπων της Σπάρτης, εξόπλισε ισχυρό στόλο και έπλευσε στην Επίδαυρο, αλλά η θνησιμότητα στους στρατιώτες και τα πληρώματα του στόλου ήταν τόσο μεγάλη, ώστε δεν πέτυχε τίποτα σπουδαίο.
Επέστρεψε στην Αθήνα με μικρή δύναμη, αλλά εν τω μεταξύ είχε χάσει την εμπιστοσύνη των Αθηναίων, οι οποίοι του αφαίρεσαν την στρατηγία και τον υποχρέωσαν να πληρώσει ένα πολύ μεγάλο πρόστιμο, σαν ένα μέρος της δαπάνης της εκστρατείας, παρ' όλο που δεν του καταλόγισαν κανένα ιδιαίτερο έγκλημα ή παράληψη, εις βάρος του.
Μετά από λίγο, ο ίδιος ο λαός τον ξανακάλεσε στην αρχή και του έδωσε περισσότερες εξουσίες από αυτές τις οποίες είχε προηγουμένως, αυτό ήταν ένα δείγμα της κατάπτωσης της δημοκρατίας. Δυστυχώς όμως αρρώστησε από τον λοιμό το 429 π.Χ. και πέθανε.
Εάν δεν τον χτυπούσε εκείνος ο τρομερός λοιμός, η έκβαση του φοβερού αυτού πολέμου θα ήταν διαφορετική όχι μόνο για τους Αθηναίους, αλλά για όλον τον Ελληνισμό, πράγμα στο οποίο συμφωνούν οι περισσότεροι ιστορικοί, αλλά με το « εάν και το ίσως» δεν γράφεται δυστυχώς η ιστορία.
Κυβέρνησε επάξια την Αθήνα για 40 ολόκληρα χρόνια, 25 χρόνια συλλογικά με άλλους και 15 χρόνια μόνος του.
Ο Περικλής σαν πολιτικός έδειξε ασυνήθιστη ψυχραιμία για δημόσιο άνδρα. Για τον πράο χαρακτήρα του, την ρητορική του ικανότητα και την ήρεμη επιβολή του στους αντιπάλους του, τον είχαν ονομάσει Ολύμπιο.
Μελετώντας με προσοχή τα διάφορα ιστορικά κείμενα, συμπεραίνουμε ότι ήταν πράγματι έξοχος πολιτικός, ρήτωρ και ικανός στρατιωτικός ηγέτης. Μπορούμε να εκτιμήσουμε αυτήν την πολύμορφη χαρισματική προσωπικότητα, από την ηγετική θέση που πήρε, μέσα από μία σύγχρονή του ομάδα με εξαιρετικές προσωπικότητες όπως ήταν, ο Σοφοκλής, ο Ευριπίδης, ο Αισχύλος, ο Κίμων, ο Θουκυδίδης, ο Σωκράτης, ο Πλάτων, ο Αναξαγόρας, ο Ζήνων, καθώς και ανάμεσα σε άλλους μεγάλους Έλληνες όπως ο Εμπεδοκλής, ο Πίνδαρος, ο Δημόκριτος, ο Ιπποκράτης, ο Ηρόδοτος και τόσοι άλλοι.
Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι, η διακυβέρνηση η οποία ασκήθηκε προσωπικά από αυτόν, έβλαψε σε κάποιο βαθμό την Αθήνα. Έτσι είναι η νομοτέλεια των μεγάλων ανδρών, πάντα υπάρχουν και τα αρνητικά σημεία στην πορεία τους, αυτοί όμως κρίνονται από την αδέκαστη ιστορία για την συνολική προσφορά τους στον λαό, το όλο έργο τους, την θετική προσφορά προς την πόλη - κράτος τους και, γενικά για το πόσο ωφέλησαν τους συνανθρώπους τους.
Υπήρξε ένας από τους μεγαλύτερους άνδρες της Ελλάδας. Όμως δεν ενθάρρυνε κάποιον για να τον διαδεχθεί και ούτε άφησε άξιο διάδοχό του, πράγμα το οποίον του καταλογίζεται σαν ένα μεγάλο σφάλμα. Αυτό είναι χαρακτηριστικό δείγμα των μεγάλων ανδρών, ίσως όμως να τον πρόλαβαν οι εξελίξεις και ο απρόσμενος θάνατός του. Δεν πρέπει όμως και οι μεγάλοι να υπολογίζουν πάντα το απρόβλεπτον του θανάτου;
Μετά τον θάνατό του, η Αθηναϊκή πολιτεία βρέθηκε ακέφαλη και έγινε εύκολα λεία στα χέρια των δημαγωγών και των λαϊκιστών της εποχής που καραδοκούσαν, παραποιώντας και ευτελίζοντας την ίδια την νομοθεσία του.
Άφησε όμως τα ανεπανάληπτα έργα του, και τα υψηλά ιδεώδη του, που η επίδρασή τους τα κατέστησε μόνιμους χαρακτήρες του παγκοσμίου πολιτισμού και της πραγματικής δημοκρατίας.
Τις σημαντικότερες πληροφορίες για τον Περικλή, μας τις δίνουν ο Θουκυδίδης, ο Αριστοτέλης, ο Πλούταρχος και άλλοι. Ο Πλάτων, παρόλο που θαύμαζε το πνεύμα του και τις ικανότητές του, τον κατηγορεί ότι, με τα απεριόριστα δημοκρατικά του αισθήματα και τις πράξεις του διέφθειρε τον λαό των Αθηνών, ίσως προηγήθηκε πολύ της εποχής του.
Ο Αριστοφάνης τον σατιρίζει, όπως και όλα τα πολιτικά πρόσωπα της εποχής του, αλλά γι' αυτούς οι οποίοι διαισθάνονται και καταλαβαίνουν, τον ανεβάζει στα μάτια των θεατών του.
Το πόσο πολιτικά ευαίσθητος ήταν και το πόσο πίστευε στην Δημοκρατία, μας το διέσωσαν οι σύγχρονοί του.
Όταν ξεκινούσε το πρωί να πάει στο βουλευτήριο ή στην αγορά, έκανε τον εξής διάλογο με τον εαυτόν του:

Όρα και φύλαττε Περικλή (Κοίτα και πρόσεχε Περικλή)
Άρχεις Ελευθέρων Ανθρώπων
Άρχεις Ελλήνων
Άρχεις Αθηναίων !

Ας το έχουν αυτό υπ' όψιν τους οι σύγχρονοι πολιτικοί ταγοί μας, δηλαδή ότι άρχουν ΕΛΛΗΝΩΝ...

ΕΛΕΥΘΕΡΙΟΣ ΔΙΑΜΑΝΤΑΡΑΣ*

---

Video Ομιλίας (Διάρκεια 1:31:40)

Για να "κατεβάσετε" το συγκεκριμένο video πρέπει να είστε εγγεγραμμένο μέλος του Ιστοχώρου. 

Η ΑΘΗΝΑΪΚΗ ΣΥΜΜΑΧΙΑ, ΠΕΡΙΚΛΗΣ

Ελευθέριος Διαμαντάρας


Απολλώνιος

_________________________

* Μέρος από την ομιλία - τετραλογία που είχε τίτλο Η ΑΘΗΝΑΪΚΗ ΣΥΜΜΑΧΙΑ - ΗΓΕΜΟΝΙΑ, Η ΚΑΤΆΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΑΘΗΝΩΝ, Η ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΣΠΑΡΤΗΣ, ΠΕΡΙΚΛΗΣ, 

πού έγινε με επιτυχία στην Ελληνική Λέσχη Πολιτισμού και Έρευνας, στις 23/1/2010. 

Ομιλητής ο Ελευθέριος Διαμαντάρας.

** Περισσότερα: http://www.schizas.com/site3/index.php?option=com_content&view=article&id=2634:2010-01-25-21-08-37&catid=35:ekpompes&Itemid=222#ixzz1eAjbxxdl

Μαρία Κιουρί: 144 χρόνια από τη γέννησή της και η Google ...

1. Μαρία Κιουρί: 144 χρόνια από τη γέννησή της και η Google ...
   	www.madata.gr/diafora/science/146853.htmlΝΈΟΠριν από 7 ώρες Μαρία Κιουρί: 144 χρόνια από τη γέννησή της και η Google αφιερώνει : Σαν σήμερα 7 Νοεμβρίου πριν 144 χρόνια, το 1867, γεννήθηκε η Μαρία. Περισσότερα βίντεο για το ερώτημα Μαρία Κιουρί »

2. Εικόνες για Μαρία Κιουρί

    - Αναφορά εικόνων
   • 
   • 
   • 
   • 
   • 
   • 

3. Ελληνική Οδύσσεια - Greek Odyssey: Μαρία Κιουρί: 114 χρόνια από ...

   ellinikh-odysseia.blogspot.com/2011/11/114-google.html

   Πριν από 11 ώρες – Η Μαρία Σκουοντόφσκα-Κιουρί (Marie Skłodowska-Curie, 7 Νοεμβρίου, 1867 – 4 Ιουλίου 1934) ήταν Γαλλίδα φυσικός και χημικός πολωνικής ...